Durante estas viaxes, as aves migratorias enfróntanse a innumerables obstáculos: condicións meteorolóxicas adversas, escaseza de recursos, depredación, perda de hábitat e, de maneira crecente, alteracións derivadas da actividade humana. Este impresionante despregamento de resistencia, orientación e adaptación non só esperta admiración, senón que representa tamén un compoñente esencial do funcionamento dos ecosistemas a escala global e amosa a profunda interconexión ecolóxica do planeta, pois vincula continentes e ecosistemas nun equilibrio dinámico do que dependen innumerables formas de vida.

O estudo da migración resulta esencial para comprender a bioloxía das especies e avaliar o estado de saúde da nosa contorna. As aves migratorias constitúen valiosos indicadores dos cambios ambientais, xa que as variacións nas súas rutas, calendarios ou áreas de distribución permiten detectar transformacións ecolóxicas de gran relevancia para a conservación da biodiversidade. O seu seguimento continuado proporciona información clave para a conservación da biodiversidade e para anticipar os efectos do cambio global.

O interese por descubrir os segredos da migración das aves remóntase á Antigüidade. Xa Aristóteles reflexionou sobre o destino das aves no inverno, aínda que as súas interpretacións, como a suposta hibernación dalgunhas especies, estaban lonxe da realidade que hoxe coñecemos. Co paso dos séculos, o coñecemento foi avanzando grazas á observación sistemática e, de maneira decisiva, co desenvolvemento do anelamento científico a finais do século XIX, que permitiu por primeira vez seguir os movementos de individuos concretos e sentou as bases do estudo moderno da migración. Desde entón, millóns de aves foron marcadas, xerando información esencial para reconstruír rutas migratorias e definir áreas de reprodución e invernada.

A incorporación de novas tecnoloxías supuxo un salto cualitativo neste campo. Ferramentas como a telemetría por radio ou as redes automatizadas de seguimento ampliaron enormemente a capacidade de obtención de datos e facilitaron a adquisición de coñecemento sobre a migración. Máis recentemente, as tecnoloxías de seguimento mediante dispositivos de xeolocalización e GPS revolucionaron este campo, proporcionando datos cunha precisión sen precedentes, rexistrando localizacións frecuentes e precisas e revelando rutas completas, áreas de parada e comportamentos en voo. Ademais, permiten estudar a migración «en tempo real» e comprender como inflúen factores ambientais como o clima, o uso do solo ou a degradación dos hábitats nos desprazamentos de cada individuo, abrindo novas perspectivas para o estudo da ecoloxía migratoria das aves.

A presente publicación recolle e sintetiza o coñecemento máis actualizado sobre a migración de 300 especies de aves que ocupan territorio español nalgunha das fases do seu ciclo biolóxico, ofrecendo unha visión detallada dos seus movementos, patróns de desprazamento e áreas clave. Este traballo compleméntase, ademais, cun formato web dinámico que permite a actualización continua de textos, táboas, gráficas e mapas, incorporando permanentemente os avances derivados da aplicación das novas tecnoloxías e do crecente volume de datos obtidos mediante programas de anelamento científico. Amplíase así o coñecemento sobre os distintos movementos que caracterizan o ciclo vital de cada especie, incluídas as complexas viaxes migratorias froito de miles de anos de evolución.

Este atlas aspira a converterse nunha referencia tanto para a comunidade científica como para as persoas responsables da xestión e planificación do territorio. Así mesmo, proporciona aos xestores do territorio información clave para integrar a conservación da natureza na planificación territorial, asegurando que as decisións de ordenación do territorio se adopten con criterios científicos que favorezan a conservación da biodiversidade a longo prazo.

Finalmente, esta obra é tamén un recoñecemento ao labor colectivo que a fixo posible. Ao longo de décadas, innumerables profesionais, investigadores, ornitólogos e ornitólogas contribuíron, con dedicación e rigor, ao coñecemento das aves e dos seus movementos. Sen a súa achega constante, moitas veces silenciosa, non sería posible reunir o volume de información que hoxe se pon á disposición da sociedade. Este atlas é, en última instancia, o resultado dese esforzo compartido e un testemuño do valor da colaboración no coñecemento e na protección do noso patrimonio natural.

A todas estas persoas vai dirixido o noso recoñecemento e agradecemento.

Kiko Álvarez
Responsable da Unidade de Especies e Espazos de SEO/BirdLife

As aves migratorias representan, como poucos fenómenos da natureza, a dimensión global da conservación. Os seus desprazamentos anuais conectan continentes, mares, humidais, montañas e territorios separados por miles de quilómetros, lembrándonos que os procesos ecolóxicos non entenden de fronteiras administrativas e que a protección da biodiversidade esixe unha visión ampla, cooperativa e baseada na mellor evidencia científica dispoñible.

Neste contexto, a publicación do primeiro Atlas de Migración das Aves de España constitúe un fito de extraordinaria relevancia para o coñecemento e a xestión do noso patrimonio natural. Esta obra ofrece unha visión sen precedentes das rutas, estratexias e patróns migratorios de centos de especies presentes no noso territorio, integrando os avances científicos e tecnolóxicos máis recentes e proporcionando unha base sólida para comprender mellor os desafíos aos que se enfronta a biodiversidade nun contexto de cambio global.

O seu valor transcende o ámbito estritamente científico. O coñecemento que reúne este atlas achega ferramentas fundamentais para a planificación e xestión do territorio, a conservación dos espazos naturais, a avaliación ambiental e a toma de decisións públicas baseadas na mellor información dispoñible. En definitiva, contribúe a fortalecer a capacidade das nosas institucións para compatibilizar a conservación da natureza co desenvolvemento económico e o benestar social.

Esta publicación é tamén o resultado dun esforzo colectivo exemplar. Detrás de cada mapa, de cada dato e de cada análise atópanse décadas de investigación, seguimento científico e colaboración entre especialistas, científicos, aneladores, administracións públicas e entidades comprometidas co estudo e coa conservación das aves. O seu traballo demostra o valor do coñecemento compartido e a importancia de investir en ciencia para afrontar con garantías os retos ambientais do presente e do futuro.

España ocupa unha posición xeográfica privilexiada nas principais rutas migratorias do Paleártico occidental. Esta singularidade outórganos unha responsabilidade especial na conservación das aves migratorias e dos hábitats dos que dependen ao longo de todo o seu ciclo vital. Obras como este atlas reforzan a nosa capacidade para exercer esa responsabilidade con rigor, visión estratéxica e compromiso coas xeracións futuras.

Confío en que este traballo se converta nunha referencia indispensable para investigadores, xestores, responsables públicos e para todas aquelas persoas comprometidas coa conservación do noso patrimonio natural. A súa publicación constitúe unha valiosa contribución ao desenvolvemento de políticas baseadas na evidencia científica e ao avance dos obxectivos que España e a Unión Europea asumiron para protexer e restaurar a natureza, fortalecer a resiliencia dos ecosistemas e deter a perda de biodiversidade.

Nun momento decisivo para a acción ambiental, este atlas achega información esencial para seguir impulsando unha planificación territorial máis sostible, reforzar a conservación dos nosos espazos e especies e avanzar nos obxectivos do Plan Estratéxico Estatal do Patrimonio Natural e da Biodiversidade a 2030, así como nos compromisos internacionais asumidos por España en materia de biodiversidade. Porque protexer as rutas migratorias das aves é tamén preservar os procesos ecolóxicos que sosteñen a saúde dos nosos ecosistemas e o benestar da nosa sociedade.

A ciencia permítenos comprender os cambios que atravesa a natureza; ferramentas como este atlas axúdannos, ademais, a tomar as decisións necesarias para garantir que as xeracións futuras sigan herdando un patrimonio natural rico, funcional e diverso.

Hugo Morán Fernández
Secretario de Estado de Medio Ambiente
Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico